۲۵سپتامبر ۲۰۲۵ - داروهای دیابت نوع ۲، به ویژه سولفونیل اوره ها، از دهه ۱۹۵۰ به عنوان یکی از پایه های درمان این بیماری مورد استفاده قرار گرفته اند. با این حال، با وجود کاربرد گسترده، کاهش تدریجی اثربخشی آن ها امری شناخته شده است و مطالعات نشان داده اند که این داروها اغلب نسبت به سایر داروهای ضد دیابت، عوارض جانبی بیشتری ایجاد می کنند.
بر اساس یک مطالعه ی جدید به رهبری مؤسسه IDIBELL، دانشگاه بارسلونا، بیمارستان دانشگاهی بل ویتیجه و مرکز تحقیقات زیست پزشکی در دیابت و بیماری های متابولیک مرتبط(CIBERDEM) که در نشریه یDiabetes, Obesity and Metabolism منتشر شده است، داروهای خانواده سولفونیل اوره می توانند موجب «از دست رفتن هویت سلولی» در سلول های تولید کننده انسولین شوند، که این امر توانایی آن ها در ترشح انسولین را کاهش داده و احتمالاً روند پیشرفت دیابت نوع ۲ را تسریع می کند.
سازوکار دیابت
دیابت یک بیماری مزمن است که با افزایش غیرطبیعی قند خون (هایپرگلایسمی) مشخص می شود. این بیماری پیچیده، بازیگران زیستی متعددی دارد، اما نقش اصلی را انسولین و سلول های بتای پانکراس ایفا می کنند: انسولین هورمونی است که سطح قند خون را تنظیم کرده و ورود گلوکز به سلول ها را تسهیل می کند؛ سلول های بتا مسئول تولید انسولین هستند.
در دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین و کاهش تدریجی عملکرد سلول های بتا رخ می دهد. مقاومت بافت های محیطی به انسولین، سلول های بتا را مجبور به تولید بیشتر انسولین می کند و این فشار مزمن در نهایت باعث کاهش توده عملکردی سلول های بتا می شود. با کاهش این سلول ها، تولید انسولین افت کرده و سطح قند خون افزایش می یابد.
سلول های بتا نه تنها می میرند، بلکه تغییر هویت می دهند
تا پیش از این، مرگ سلول های بتا علت اصلی کاهش عملکرد آن ها در دیابت نوع ۲ تلقی می شد. اما اکنون مشخص شده که «از دست رفتن هویت عملکردی این سلول ها» نیز نقش مهمی در کاهش عملکرد آنها دارد. این پدیده پیش تر در مدل های حیوانی مشاهده شده بود، اما اکنون در انسان نیز تأیید شده است.
دکتر ادوارد مونتانیا، سرپرست گروه دیابت، تغذیه و بیماری های غدد در IDIBELL، پزشک بیمارستان بل ویتیجه و استاد دانشگاه بارسلونا گفت: «سلول های بتا نه تنها می میرند، بلکه هویت عملکردی خود را نیز از دست می دهند و اگرچه زنده هستند، به حالتی بازمی گردند که دیگر قادر به تولید و ترشح مؤثر انسولین نیستند. به نظر می رسد سولفونیل اوره ها در این فرآیند نقش دارند و موجب تشدید کاهش عملکرد سلولی می شوند».
چهره ی دوگانه ی سولفونیل اوره ها
سولفونیل اوره ها داروهایی هستند که مستقیماً با سلول های بتا تعامل کرده و ترشح انسولین را تحریک می کنند. در ابتدا در کاهش قند خون مؤثرند، اما به مرور توانایی بازگرداندن کنترل گلوکز را از دست می دهند (پدیده ی شکست ثانویه سولفونیل اوره).
پژوهشگران نشان داده اند که تماس مداوم با این داروها موجب کاهش عملکرد سلول های بتا می شود، که می تواند توضیح دهد چرا اثربخشی آن ها در کاهش قند خون به تدریج کاهش می یابد و پیشرفت دیابت نوع ۲را تسریع می کند.
برای بررسی این موضوع، تیم دکتر مونتانیا اثر داروی گلی بن کلامید (یکی از سولفونیل اوره ها) را بر سلول های بتای سالم در شرایط گلوکز نرمال بررسی کردند. نتایج نشان داد که این سلول ها کاهش بیان ژن های ضروری برای عملکردشان (از جمله ژن انسولین)، افزایش نرخ مرگ سلولی، و کاهش توانایی ترشح انسولین در پاسخ به گلوکز را تجربه کردند.
پژوهشگران نوشتند: «ما توانستیم تأیید کنیم که گلی بن کلامید اثرات منفی بر سلول های بتا دارد و کاهش توده عملکردی را تسریع می کند، و این اثر وابسته به زمان است- هرچه مدت تماس بیشتر باشد، آسیب شدیدتر است».
مکانیسم این آسیب، حداقل بخشی از آن، از طریق القای استرس در شبکه آندوپلاسمی سلول ها رخ می دهد؛ ساختاری درون سلولی که در ساخت و اصلاح پروتئین ها نقش دارد.
از دست رفتن هویت سلولی؛ پدیده ای بالقوه قابل برگشت
در نهایت، این یافته ها پایه ای برای درک کاهش اثربخشی سولفونیل اوره ها و نقش آن ها در پیشرفت دیابت فراهم می کنند، هرچند برای ترجمه این نتایج به کاربرد بالینی، مطالعات بیشتری لازم است.
از سوی دیگر، دانستن اینکه برخی سلول های بتا در دیابت نوع ۲ نمی میرند بلکه به حالت غیرفعال بازمی گردند، مسیر پژوهشی مهمی را باز می کند: برخلاف مرگ سلولی، از دست رفتن هویت عملکردی پدیده‌ای بالقوه قابل برگشت است. بنابراین، شناخت دقیق این فرآیند می تواند در آینده به طراحی درمان هایی منجر شود که هویت عملکردی سلول ها را بازیابی کرده و راه حل های بلندمدت برای بیماران دیابتی ارائه دهند.
منبع:
https://medicalxpress.com/news/2025-09-loss-efficacy-common-diabetes-drug.html